.ستراتیژیەتی “شوناسی یەکگرتوو” و گۆڕانی پارادایمی سیاسی تورکیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
د. کیان هەورامی✍️باسک نێت
گوتارە مێژووییەکەی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆکی کۆماری تورکیا لە کۆبوونەوەی فراوانکراوی سەرۆکی لقەکانی پارتەکەیدا، تەنها گوزارشتێکی سیاسیی سادە نەبوو، بە جۆرێک وتارەکە لەم قۆناغە پڕ لە هەژانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، تەنها وەک کاردانەوەیەکی سیاسیی کاتی تەماشا ناکرێت، بەڵکو دەکرێت وەک “مانیمێستۆیەکی نوێی یەکگرتوویی” ناوزەد بکرێت کە ئامانجی داڕشتنەوەی شوناسی ناوچەیی و تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە قووڵانەیە کە جەستەی جیهانی ئیسلامییان داڕزاندووە. خاڵی هەرە درەوشاوە و ئەرێنی لەم گوتارەدا، هەوڵە بۆ “پوچەڵکردنەوەی فیتنەی مەزهەبی و نەتەوەیی”.
کاتێک ئەردۆغان بە زمانێکی پڕ لە سۆز و عەقڵانی دەپرسێت: «چی جیاوازییەکی هەیە ناومان عائیشە و زەینەب بێت، یان حەسەن و حوسێن؟»، ئەو لە ڕاستیدا پەنجە دەخاتە سەر گەورەترین برینی ناوچەکە و دەیەوێت بڵێت کە “ئازاری مرۆیی” سنوورەکانی مەزهەب ناناسێت. ئەم گوتارە، بانگەوازێکی زۆر ئەرێنییە بۆ تێپەڕاندنی ئەو “جەمسەربەندییە ئایدۆلۆژیانە” کە ساڵانێکە وزەی دەوڵەتانی ناوچەکەی بۆ بەرژەوەندیی زلهێزە دەرەکییەکان بەفیڕۆ داوە.
لێرەدا، ئەردۆغان وەک “ئەندازیاری ئاشتەوایی” دەردەکەوێت کە دەیەوێت “جوگرافیای خوێن” بگۆڕێت بۆ “جوگرافیای هاوکاری”.
لە ڕەهەندی دووەمی شیکارییەکەدا، گوتارەکە لایەنێکی زۆر بەهێزی “دیپلۆماسیی بەهاکان” نیشان دەدات. جەختکردنەوە لەسەر پاراستنی پیرۆزییەکانی مزگەوتی ئەقسا و بەستنەوەی بە باوەڕی دوو ملیار موسڵمان، هەنگاوێکی ستراتیژییە بۆ دروستکردنی “بەرەیەکی ئەخلاقیی یەکگرتوو”. ئەمە پەیامێکی زۆر ئەرێنییە کە تێیدا تورکیا وەک پارێزەری سەرسەختی مافە مرۆیی و ئایینییەکان دەردەکەوێت. ئەردۆغان بەم هەڵوێستەی، پرسی فەڵەستین لە کێشەیەکی نەتەوەیی تەسکی فەڵەستینی-ئیسرائیلییەوە دەگۆڕێت بۆ پرسێکی “مرۆیی و جیۆپۆلیتیکی گشتگیر”.
ئەمەش وادەکات کە تورکیا ببێتە چەقێکی مەعنەوی بۆ هەموو ئەو گەلانەی کە هەست بە چەوسانەوە دەکەن. لێرەدا، بەکارهێنانی مێژووی ساڵی ١٩٦٧ وەک خاڵی وەرچەرخان، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە تورکیا خاوەنی دیدگایەکی مێژوویی قووڵە و ڕێگە نادات یاسا نێودەوڵەتییەکان و بەها مرۆییەکان لە پێناو بەرژەوەندیی کاتیی هێزە دەستدرێژیکارەکاندا پێشێل بکرێن.
لە لایەکی دیکەوە، یەکێک لە ڕەهەندە هەرە ئەرێنی و واقیعبینانەکانی گوتارەکە، پرسی “ئاسایشی ئابووری و سەقامگیریی نیشتمانی”یە.
ئەردۆغان بە ڕاشکاوی و ڕاستگۆییەکی زۆرەوە باس لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی جەنگ لەسەر بازاڕەکان دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا دڵنیایی دەداتە گەلەکەی کە ئەمە “شۆکێکی کاتییە”.
ئەم گوتارە ئەرێنییە، جۆرێکە لە “پەرژینی پاراستنی دەروونی” بۆ کۆمەڵگەی تورکیا. ئەو دەیەوێت بڵێت کە پاراستنی ئابووریی هاووڵاتیان بەشێکە لە “بەرەی جەنگی شەرەفمەندانە” دژی ئەو نادڵنیاییەی جیهانی گرتووەتەوە. ئەم پەیامە متمانەی هاووڵاتیان بە دەوڵەت بەهێزتر دەکات و نیشانی دەدات کە سەرکردایەتی تورکیا، لە ناو جەرگەی ململانێ نێودەوڵەتییەکاندا، چاوی لەسەر “سفرەی هاووڵاتییانی خۆیەتی”. ئەم هاوسەنگییە لە نێوان “سیاسەتی دەرەوەی توند” و “پاراستنی ئابووری ناوخۆ”، لوتکەی لێهاتوویی سیاسیی ئەردۆغان نیشان دەدات.
لە ڕەهەندی چوارەمدا، جەختکردنەوە لەسەر “یەکپارچەیی و نەتەوەیی بوون” بەرامبەر بە هەڕەشەکان، لایەنێکی تری پۆزەتیڤی وتارەکەیە.
کاتێک ئەردۆغان دەڵێت: «کەس ناتوانێت تورکیا چۆکدادەر بکات»، ئەو تەنها دروشم نادات، بەڵکو ورەی نەتەوەیی ٨٦ ملیۆن کەس بەرز دەکاتەوە.
ئەمە پەیامێکی ڕوونە بۆ دەرەوە کە تورکیا “دوورگەیەکی سەقامگیرە” لە ناو دەریایەکی پڕ لە گەردەلوول. ئەو بەستنەوەیەی نێوان “برایەتی، ئاشتی و دادپەروەری” وەک سێکوچکەی سەرکەوتن، دیدگایەکی فەلسەفیی قووڵە کە نیشانی دەدات تورکیا نایەوێت لە ڕێگەی جەنگەوە باڵادەست بێت، بەڵکو دەیەوێت لە ڕێگەی “سەپاندنی ئاشتی و دادپەروەری”یەوە پێگەی خۆی بپارێزێت. ئەم گوتارە دەبێتە هۆی ئەوەی کە تورکیا وەک دەوڵەتێکی “بەرپرسیار و عاقڵ” لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بناسرێت، کە جیاوازە لەو کارەکتەرانەی تەنها بیر لە پەرەپێدانی ململانێ دەکەنەوە.
لە کۆتاییدا، شیکردنەوەی قووڵی ئەم گوتارە پێمان دەڵێت کە ئەردۆغان توانیویەتی “بەرژەوەندیی نیشتمانیی تورکیا” و “بەرژەوەندیی گشتیی جیهانی ئیسلامی” پێکەوە گرێ بدات. لایەنە ئەرێنییەکانی ئەم وتارە لەوەدا کورت دەبنەوە کە: یەکەم، داوای یەکێتیی شارستانی دەکات و سنوورە مەزهەبییەکان دەسڕێتەوە. دووەم، بەرگری لە پیرۆزییە ئایینییەکان دەکات وەک شوناسێکی مرۆیی جیهانی. سێیەم، ئابووری و بژێویی گەل دەپارێزێت و دڵنیایی دەبەخشێتەوە. چوارەم، ڕێگری دەکات لە هەر جۆرە درزێکی ناوخۆیی کە دوژمنان بتوانن سوودی لێ وەربگرن. ئەم وتارە لە ڕاستیدا “نەخشەڕێگەی پێکەوەژیان”ە لە ناوچەیەکدا کە تەنها زمانی بۆمب و مووشەکی تێدا دەبیسترێت؛ ئەردۆغان دەیەوێت بڵێت کە تورکیا نەک هەر ناکەوێت، بەڵکو دەبێتە ئەو جەمسەرەی کە هەموان لە دەوری کۆدەبنەوە بۆ گەیشتن بە “مەنزڵی ئاشتی”.
