کۆڕبەندی ئەنتاڵیای ٢٠٢٦ و سەنگی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان؛ خوێندنەوەیەکی سیاسی و دیپلۆماسی

کۆڕبەندی ئەنتاڵیای ٢٠٢٦ و سەنگی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان؛ خوێندنەوەیەکی سیاسی و دیپلۆماسی

یەحیا کامیل✍️باسک نێت
لە نێوان ١٧ تا ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦، شاری ئەنتاڵیا میوانداری پێنجەمین خولی “کۆڕبەندی دیپلۆماسیی ئەنتاڵیا” دەکات. ئەم کۆڕبەندە کە لە ژێر دروشمی “نەخشەکێشانی سبەینێ و بەڕیوبردنی نادیارییەکان” بەڕێوەدەچێت، ئامانجی سەرەکی بریتییە لە دۆزینەوەی میکانیزمە نوێیەکانی گفتوگۆ بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە جیهانییەکان، بەتایبەت لە کاتێکدا کە سیستەمی نێودەوڵەتی بەدەست گرژییەکانی وزە و ململانێی جەمسەربەندەکانەوە دەناڵێنێت. لەم سەکۆیەدا، ئامادەبوونی کورد وەک لایەنێکی ستراتیژی و خاوەن قورسایی لە هاوکێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ڕەهەندێکی نوێ بە کۆڕبەندەکە دەبەخشێت.
ئەوەی لەم خولەدا جێگەی سەرنجی ناوەندە توێژینەوە و ئەکادیمییەکانە، جۆری نوێنەرایەتی شاندی کوردییە. لە تەنیشت نێچیرڤان بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم، و فوئاد حسێن و هۆشیار زێباری وەک وەزیرانی دەرەوەی ئێستا و پێشووی عێراق، و دکتۆر بەرهەم ساڵح کە بە سیفەتی نێودەوڵەتی (کۆمیسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران) بەشدارە، بانگهێشتکردنی مامۆستا عیرفان عەلی عەبدولعەزیز، ڕابەری گشتی بزووتنەوەی ئیسلامی، تیشک دەخاتە سەر وەرچەرخانێکی گرنگ لە زانستی دیپلۆماسی هاوچەرخدا. شێخ عیرفان تاکە سیاسەتمەداری کوردە لەسەر ئاستی هەر چوار پارچەی کوردستان کە بەبێ هەبوونی پۆستێکی حکومی یان نێودەوڵەتی، وەک “ئەکتەرێکی دیپلۆماسیی سەربەخۆ” بانگهێشتی ئەم لوتکەیە کراوە.
ئەم بەشدارییە لە ڕوانگەی زانستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە (IR) دەتوانرێت لە سێ خاڵی جەوهەریدا شیکار بکرێت:
تیۆری ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان و کاریگەریی ژێر-دەوڵەت (Sub-state Actors):

لە قوتابخانەی “لیبڕالیزمی نوێ”دا، دەوڵەت تەنها یاریزانی گۆڕەپانەکە نییە. بانگهێشتکردنی مامۆستا عیرفان وەک کارەکتەرێکی سیاسی و ئایینی خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی، نیشاندەری ئەوەیە کە وڵاتی میواندار و ناوەندە دیپلۆماسییەکان دانیان بە “هێزی کاریگەر” (Influence Power)ی ئەودا ناوە. ئەم جۆرە ئەکتەرانە کە پێیان دەوترێت “ئەکتەری نادەوڵەتی” (Non-State Actors)، لە کاتی قەیرانەکاندا ڕۆڵی گرنگتر دەگێڕن لە حکومەتەکان، چونکە ئەوان پابەندی سنوورە تەقلیدییەکانی دیپلۆماسی نین و دەتوانن نوێنەرایەتی گوتارێکی نەتەوەیی و ئایدیۆلۆژی بکەن کە سنوورە سیاسییەکان دەبەزێنێت، بەتایبەت بۆ دۆزی کورد کە بەسەر چوار وڵاتدا دابەشبووە.
دیپلۆماسیەتی ڕێڕەوی دووەم و تێکەڵ (Track 1.5 & Track II Diplomacy):

کۆڕبەندی ئەنتاڵیا ژینگەیەکە بۆ پراکتیزەکردنی دیپلۆماسیەتی “ڕێڕەوی دووەم”. لەم جۆرە دیپلۆماسیەتەدا، سیاسەتمەدارە کاریگەرەکان دوور لە پرۆتۆکۆلە ئاڵۆزە فەڕمییەکان، ڕاستەوخۆ دەچنە ناو جەرگەی گفتوگۆکان. ئامادەبوونی مامۆستا عیرفان دەرفەتێکە بۆ وڵاتانی ناوچەکە و جیهان تا لە ڕێگەی کەسایەتییەکی هاوسەنگەوە، کە پەیوەندییەکی مێژوویی و قووڵی لەگەڵ جەمسەرە جیاوازەکانی وەک (تاران، ئەنقەرە و بەغدا) هەیە، تێگەیشتنێکی قووڵتر بۆ کێشەکان دروست بکەن. ئەمە ڕێگەخۆشکەرە بۆ دروستکردنی “دیپلۆماسیەتی پشت پەردە” کە زۆرجار لە دیپلۆماسی فەڕمی حکومەتەکان سەرکەوتووتر دەبێت لە خاوکردنەوەی گرژییەکان.
٣سەرمایەی ڕەمزی و شەرعییەتی سیاسی نێودەوڵەتی (International Legitimacy):

لە زانستی دیپلۆماسیدا، بانگهێشتنامەی فەڕمی بۆ کەسایەتییەک کە پۆستی حکومی نییە، جۆرێکە لە “دانپێدانانی دیپلۆماسی” (Diplomatic Recognition) بە پێگەی ئەو کەسایەتییە. کاتێک شێخ عیرفان وەک نوێنەری کورد لە سەکۆیەکی جیهانیدا دەردەکەوێت، ئەمە “سەرمایەیەکی ڕەمزی” (Symbolic Capital)ی گەورەیە بۆ گوتاری سیاسی کورد. ئەمە ئەونیشان دەدات کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چاوەڕوانی ڕۆڵێکی نێوانبژیوانی (Mediation) لە ناوبراو دەکات لە کێشە هەرێمییەکاندا، بەتایبەت لە نێوان هێزە ئیسلامییەکان و دەوڵەتە سیکۆلارەکان، یان لە نێوان پارچە جیاوازەکانی کوردستاندا.

دەرئەنجام:
بەشداریی مامۆستا عیرفان عەلی عەبدولعەزیز لە کۆڕبەندی ئەنتاڵیا ٢٠٢٦، تەنها گەشتێکی دیپلۆماسی نییە، بەڵکو پراکتیزەکردنی مۆدێلێکی نوێی دیپلۆماسییە کە تێیدا “کەسایەتی و کاریگەری” پێش “پۆست و دەسەڵات” دەکەون. ئەم ئامادەبوونە پەیامێکی ڕوونە بۆ جیهان؛ کە کورد خاوەن کارەکتەری سیاسییە کە دەتوانن لە ئاستە هەرە بەرزەکاندا مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەکان بکەن و وەک پردێک بن بۆ سەقامگیری لە ناوچەیەکی پڕ لە گۆڕانکاری وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەمە هەنگاوێکی جەوهەرییە بەرەو دامەزراوەییکردنی گوتاری نەتەوەیی کورد لە ناوەندە بڕیاربەدەستە نێودەوڵەتییەکاندا.