ئەندازیاریی نوێی جیۆپۆلەتیکی هاوپەیمانێتیی باکووری ئەتڵەسی: خوێندنەوەیەک بۆ لوتکەی ناتۆ لە ئەنقەرە
د. ئارام ئەحمەد✍️باسک نێت
لە ساتەوەختێکی مێژوویی پڕ لە شڵەژانی جیۆپۆلەتیکیدا، لوتکەی سەرکردەکانی ناتۆ لە ئەنقەرە (تەممووزی ٢٠٢٦) وەک وەرچەرخانێکی دۆکتریینی جەوهەری لە مێژووی هاوپەیمانێتییەکەدا تۆمارکرا. ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدا بەڕێوەچوو کە سیستمی نێودەوڵەتی بەدەست فرەجەمسەرییەکی نوێوە دەناڵێنێت و هاوپەیمانێتیی باکووری ئەتڵەسیش لە نێوان بەرداشی بەردەوامیی شەڕی دامەزراندنی ئۆکرانیا و گۆڕانی توندی گوتاری سیاسی لە واشنتۆندا گیری خواردووە. میوانداریکردنی ئەم لوتکەیە لە لایەن تورکیاوە، دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە بیست ساڵ بەسەر لوتکەی مێژوویی ئەستەمبوڵدا، تەنیا ڕووداوێکی لۆجیستی یان پرۆتۆکۆڵی سادە نەبوو، بەڵکو گوزارشت بوو لە سەرهەڵدانەوەی ئەنقەرە وەک جەمسەرێکی دۆزەرەوەی چارەسەر لە ناوچەیەکی پڕ لە ئاگردا.
لوتکەکە بە ڕوونی نیشانی دا کە چۆن هاوسەنگیی بەرگریی جیهانی لەژێر کاریگەریی پێشهاتە جیۆپۆلەتیکییەکاندا پێویستی بە داڕشتنەوەی کایە ستراتیژییەکان هەیە.
لەم چوارچێوەیەدا، بنەماکانی داڕشتنەوەی داهاتووی ناتۆ لەسەر تاقیکردنەوەی بنەمای بەرگریی بەکۆمەڵ و دابەشکردنی نوێی بارگرانییە داراییەکان بنیاتنرا. تەوەری سەرەکیی گفتوگۆکان، کە دواتر لە “بەیاننامەی ئەنقەرە”دا ڕەنگی دایەوە، چڕبوونەوە بوو لەسەر بەرزکردنەوەی بودجەی سەربازیی وڵاتان بۆ ئاستی $5\%$ لە کۆی بەرهەمی ناوخۆیی تا ساڵی ٢٠٣٥، ئەمەش وەک وەڵامێکی ستراتیژی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە دوورمەوداکان لە باڵی ڕۆژهەڵاتی هاوپەیمانێتییەکەدا. هاوکات، بڕیاری پێدانی مۆڵەتی فەرمی بە ئۆکرانیا بۆ بەرهەمهێنانی ناوخۆیی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی پێشکەوتووی هاوشێوەی پاتریۆت، ئاماژەیەکی ڕوون بوو بۆ گۆڕانی دۆکتریینی ناتۆ لە “پشتیوانیکردنی دەرەکییەوە” بۆ “بنیاتنانی سەربەخۆیی بەرگریی هەمیشەیی” لە ناوچەکانی ململانێدا، کە ئەمەش پاڵپشتییەکی نوێ بە بەندی پێنجەمی پەیماننامەکە دەبەخشێت.
بەڵام گرنگیی ڕاستەقینەی ئەم وەرچەرخانە تەنیا لە ڕەهەندە مادی و داراییەکانیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە قووڵبوونی درزە ستراتیژییەکانی نێوان کیشوەرەکاندا دەردەکەوێت. کاتێک ستراتیژیی ولاتانی ئەوروپا لە ژێر رۆشنایی تاقیگەی ساردی پەیوەندییەکانی واشنتۆندایە، ناتۆ ناچار بووە بۆ یەکەمجار دۆکتریینی “ئاسایشی دەرەکی” بگۆڕێت بۆ تێکەڵبوونێکی قووڵتر لەگەڵ پێکهاتە ناوچەییە پێگەیشتووەکاندا. لوتکەی ئەنقەرە پیشانی دا کە هاوپەیمانێتییەکە چیدی ناتوانێت تەنیا پشت بە بنەمای “بازنەی ناوەندی باکوور” ببەستێت، بەڵکو ناچارە بڕیاربەدەستێتیی خۆی دابەش بکات لەگەڵ ئەو هێزانەی کە توانای جووڵاندنی هێڵە کێشراوەکانی جیۆپۆلەتیکیان هەیە لە دەرەوەی نەخشە باوەکانی ڕۆژاوا.
لەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، ڕۆڵی ئەرێنی و داینامیکی تورکیا وەک هێزێکی ڕێکخەر و پێشەنگ لە چەند ڕەهەندێکی ستراتیژیدا کورت بووەوە.
یەکەمین نیشانەی ئەم پێشەنگایەتییە لە کۆڕبەندی پیشەسازیی بەرگریی ناتۆدا دەرکەوت کە هاوشانی لوتکەکە بەڕێوەچوو؛ تێیدا ئەنقەرە نەک وەک کڕیارێکی تەکنۆلۆژیا، بەڵکو وەک دابینکەر و داهێنەرێکی سەرەکەیی سیستمی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، هێزی موشەکی و زرێپۆشە پێشکەوتووەکان خۆی چەسپاند، بەمەش هاوپەیمانێتییەکەی لە پشتبەستنی ڕەها بە بازاڕە تەقلیدییەکانی ترانس-ئەتڵەسی ڕزگار کرد. لە لایەکی دیکەوە، دیپلۆماسیی هێمن و هاوسەنگی تورکیا لە نێوان مۆسکۆ و کیێڤدا بووە هۆی ئەوەی کە ئەنقەرە ببێتە تاقە کەناڵی بڕواپێکراو بۆ پاراستنی ئاسایشی دەریای ڕەش و ڕێگریکردن لە تەقینەوەی گشتگیری دۆخە هەرێمییەکە.
ئەم پەرەسەندنە خێرایەی پیشەسازیی بەرگریی تورکیا پێگەیەکی بێوێنەی بەم وڵاتە بەخشیوە لە دانوستانە ناوخۆییەکانی ناتۆدا، چونکە چیدی ناتوانرێت پێداویستییە سەربازییەکانی باڵی باشوور وەک کەرەستەیەکی فشاری سیاسی دژی ئەنقەرە بەکاربهێنرێت. بەپێچەوانەوە، بوونی ژێرخانی سەربەخۆی بەرهەمهێنان و پەرەپێدانی تەکنۆلۆژیای جەنگیی ناوخۆیی، تورکیای کردووەتە جەمسەرێکی ڕاکێشەر بۆ وڵاتانی ناوەڕاست و خۆرهەڵاتی ئەوروپا کە دەیانەوێت خێرا مۆدێرنیزەبوونی هێزەکانیان بێ مەرجی سیاسیی توند جێبەجێ بکەن. ئەمەش واتایەکی نوێ بە چەمکی “پشتبەستن بە خود” لەناو پەیکەربەندی هاوچەرخی ناتۆدا دەبەخشێت.
جگە لە ڕەهەندە سەربازییەکە، تورکیا کارامەیی خۆی لە “ئەندازیاریی هاوپەیمانێتییەکاندا” نیشان دا کاتێک دەرگای لوتکەکەی بۆ هاوبەشە ستراتیژییەکانی خۆی لە دەرەوەی بازنەی تەقلیی ناتۆ واڵا کرد، بەتایبەت وڵاتانی حەوزی دەریای خەزەر و کەنداو. ئەم هەنگاوە تێڕوانینی جیۆپۆلەتیکی ناتۆی لە قاڵبێکی تەسکی ئەوروپی-ئەمریكی جیاکردەوە و گۆڕی بۆ تۆڕێکی فراوانتر کە توانای کارلێکی لەگەڵ ناوچە دەوڵەمەند و پڕ لە قەیرانەکانی دیکەی جیهاندا هەیە. تەنانەت لە کاتی سەرهەڵدانی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی ناتۆدا، کە بەهۆی گۆڕانی سیاسی لە واشنتۆن و گوشارە داراییەکان لەسەر پایتەختەکانی ئەوروپا دروست ببوو، دیپلۆماسیی تورکیا توانی ڕۆڵی ناوبژیوانیی متمانەپێکراو بگێڕێت و ڕێگە لە لێکترازان و درزtێبوونی ناوخۆیی بگرێت.
ئەم ستراتیژییە فرەڕەهەندەی کردنەوەی دەرگاکانی ناتۆ بەرەو ڕۆژهەڵات و باشوور، جۆرێک لە دیپلۆماسیی ڕێگریکەر لە کێشەکان (Preventive Diplomacy) بۆ هاوپەیمانێتییەکە فەراهەم دەکات کە پێشتر بەهۆی دۆکتریینە سارد و نەگۆڕەکانی ڕۆژاوای پێشوو مەحاڵ بوو. تورکیا بە هێنانە ناوەوەی ئەکتەرە ناوچەییە کاریگەرەکان بۆ ناو بازنەی گفتوگۆکانی ئەنقەرە، پێگەی خۆی وەک کلیلێکی بەڕێوەبردنی قەیرانە فرەڕەهەندەکانی وزە، کۆچبەران و ئاسایشی دەریایی چەسپاند. ئەمەش دەریخست کە دیپلۆماسیی ئەنادۆڵ توانای هەیە لێکەوتە نەرێنییەکانی جەمسەرگیریی توندی نێوان واشنتۆن و پایتەختەکانی ئەوروپا بێکاریگەر بکات و زمانێکی هاوبەشی نوێ بۆ بەردەوامیی هاوپەیمانێتییەکە دابهێنێت.
کورت و پوخت لە دەرئەنجامی ئەم شیکارییە، لوتکەی ئەنقەرە ٢٠٢٦ سەلماندی کە داهاتووی ئاسایشی جیهانی بەبێ لەبەرچاوگرتنی پێگەی جیوستراتیژیی ئەنادۆڵ ناتوانێت جێگیر بێت. تورکیا لەم قۆناغەدا تێڕوانینی کلاسیکی ناتۆی گۆڕی کە تەنیا وەک “پاسەوانی سنوورەکان و قەڵغانی مرۆیی” سەیری دەکرد، و خۆی وەک ئەندازیار و داڕێژەرێکی سەرەکەیی نەخشەی ئاسایشی سەدەی نوێ سەپاند.
کارامەیی فرەڕەهەندی ئەنقەرە لە بەکارهێنانی سەربەخۆیی سیاسی خۆیدا نەک هەر نەبووە هۆی لاوازبوونی ناتۆ، بەڵکو لە ساتەوەختی قەیرانی پڕ لە بنبەستدا، وەک تاقە کەرەستەی دینامیکی و دەرچەی دەربازبوون بۆ پاراستنی یەکڕیزی و زیندووێتی هاوپەیمانێتییەکە خزمەتی کرد.
