روداوەکەی سلێمانی و خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی شوناس لە کوردستان
د.ئارام ئەحمەد ✍️باسک نێت
ئەوەی ئەمڕۆ لە پانتایی گشتیی کوردستاندا دەگوزەرێت، تەنها کێشەیەکی سیاسی یان حزبی نییە، بەڵکو گوزارشتە لە لێکترازانێکی قووڵی “سۆسیۆ-کولتوری”. ئێمە لەبەردەم پێکدادانی دوو پارادایمداین: پارادایمێکی شۆڕشگێڕی ڕادیکاڵ کە دەیەوێت لە ڕێگەی “ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی”یەوە مرۆڤی کورد لە ڕەگ و ڕیشە نەریتییەکانی داببڕێت، و پارادایمێکی پارێزگارانە کە ئایین و نەریت بە “بڕبڕەپشتی” مانەوەی نەتەوە و خێزان دەزانێت.
ئەو ئەزموونەی لە ڕۆژئاوای کوردستان (بە ناوی مۆدێرنیتەی دیموکراتی) جێبەجێ دەکرێت، هەوڵێکی ڕادیکاڵانەیە بۆ تێپەڕاندنی “گرێبەستە کۆمەڵایەتییە کلاسیکەکان”. کاتێک یاسا مەدەنییەکان و گۆڕینی سیستەمی خێزان (وەک قەدەغەکردنی مارەیی و هاوسەرگیری مەدەنی) بەسەر کۆمەڵگەیەکی ئایینپەروەردا دەسەپێنرێت، ئەمە لە زانستی کۆمەڵناسیدا بە “توندوتیژیی کلتوری” (Cultural Violence) ناو دەبرێت. ئەم پڕۆژەیە، لەجێگەی ئەوەی پەرە بە ئازادی بدات، جۆرێک لە “نامۆبوون” لە نێوان تاک و ژینگەکەی دروست دەکات. بۆیە جێبەجێکردنی ئەم یاسایانە تەنها لە ناوچە کوردییەکان و فەرامۆشکردنیان لە ناوچە عەرەبییەکان (وەک ڕەققە)، نیشانەی ئەوەیە کە ئەم ئایدیۆلۆژیایە نەتەوەی کورد وەک “تاقیگەیەکی فیکری” دەبینێت نەک وەک ناسنامەیەکی ڕەسەن کە خاوەن پیرۆزیی خۆی بێت.
دیدی پارێزگاری لە کوردستاندا، تەنها ڕەفتارێکی ئایینی نییە، بەڵکو مۆدێلێکی بەرگرییە بۆ پاراستنی “سەروەریی کلتوری”. کاتێک تاکی پارێزگار بەرگری لە یاسای خێزان دەکات، ئەو لە ڕاستیدا بەرگری لە “دواین قەڵای ناسنامە” دەکات کە لەبەردەم شەپۆلی مۆدێرنیتەی سیاسی و لیبرالیزمی ڕۆژئاواییدا ماوەتەوە. ترس لە “هاوڕەگەزخوازی” یان “هەڵوەشاندنەوەی خێزان” تەنها ترسێکی ئایینی نییە، بەڵکو ترسە لە “ئەتۆمیزەکردنی کۆمەڵگە”؛ واتە گۆڕینی کۆمەڵگە بۆ کۆمەڵێک تاکی بێ-شوناس کە ئاسانتر لە ناو ئایدیۆلۆژیای حزبییدا بتوێنرێنەوە.
لەم چوارچێوەیەدا مزگەوت لە مێژووی کورددا تەنها شوێنی پەرستش نەبووە، بەڵکو “پانتاییەکی گشتی” بووە بۆ پاراستنی زمان، ئەخلاق و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. ئەو هێرشانەی دەکرێنە سەر مامۆستایانی ئایینی، جۆرێکە لە “تیرۆری فیکری” کە ئامانجی بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی جیاوازە.
ئەگەر هێزێکی سیاسی وەک (هەسەدە) خۆی وەک هێزێکی نانەتەوەیی و نائایینی دەناسێنێت، کەواتە بە چ لۆژیکێک داوا دەکات مامۆستایەکی ئایینی “پیرۆزیی ئایینی” پێ ببەخشێت؟ ئەمە پارادۆکسێکی گەورەیە: تۆ لە لایەک دژایەتی ئایین دەکەیت، و لە لایەکی تر دەتەوێت ئایین وەک ئامرازێک بۆ شەرعییەتپێدانی خۆت بەکاربهێنیت. هاوارکردن و هوتافکێشان لە ناو مزگەوتدا، شکاندنی “حورمەتی شوێن” و “حورمەتی فیکر”ە، کە نیشانەی گەیشتنی توندوتیژیی سیاسییە بە ناو جەرگەی پیرۆزییەکان.
دەموێت بڵێم پێویستە لایەنگرانی بیری چەپی ڕادیکاڵ ئەوە بزانن کە “هێزی ڕەق” (چەک) ناتوانێت “شوناس” دروست بکات. ئەزموونی باکووری کوردستان سەلماندی کە دژایەتیکردنی بەها ئاینییەکان ، تەنها دەبێتە هۆی ئەوەی بەشێکی گەورەی میللەتەکەمان بکەونە باوەشی نەتەوەی سەردەست کە ئایین وەک ماسک بەکار دەهێنن.
لە باشووری کوردستان، هێزی پێشمەرگە و زۆرینەی خەڵک، پارێزگاریکردن لە ئایین و نیشتمانیان وەک یەک پاکێج بینیوە. تێکشکاندنی ئەم هاوسەنگییە و هێرشکردنە سەر توێژی ئایینی، دروستکردنی شەڕێکی ناوخۆیی فیکرییە کە تەنها دوژمنانی کورد تێیدا براوە دەبن.
کورت پوخت، کوردستان پێویستی بە “گرێبەستێکی کلتوریی نوێ” هەیە. پێویستە هێزە ئایدیۆلۆژییەکان تێبگەن کە ناتوانن بەزۆر کۆمەڵگە “دیزاین” بکەنەوە. ئازادیی ڕادەربڕین دەبێت هەمووان بگرێتەوە، بە مامۆستایەکی مزگەوتیشەوە کە مافی خۆیەتی دیدگای خۆی هەبێت بۆ هەر دیاردەیەکی سیاسی.
ئێمە پێویستمان بە “مۆدێرنیتەیەکی ڕەسەن”ە؛ مۆدێرنیتەیەک کە پەرە بە مافەکانی مرۆڤ بدات بێ ئەوەی سووکایەتی بە “ڕەگ و ڕیشە” کلتوری و ئایینییەکانی کۆمەڵگە بکات. شکاندنی شکۆی زانایانی ئایینی، تەنها کێڵگەی فیکریی کوردستان تێکدەدات و ژینگەیەک دروست دەکات کە تێیدا تەنها توندوتیژی و ڕق گەشە دەکەن.
