مێژووی هێرشەکانی مەغۆل: دەرسێک بۆ ئەمڕۆی جیهانی ئیسلامی
د. ئارام ئەحمەد ✍️باسک نێت
کاتێک ئیمپراتۆریەتی مەغۆل بە فەرماندەیی جەنگیز خان و نەوەکانی لە سەدەی سێزدەهەمدا بەرەو خۆرهەڵاتی ئیسلامی پێشڕەوی دەکرد، تراژیدیایەکی بێوێنەی مێژوویی دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٢١٩ی زاییندا، لەشکری مەغۆل ناوچەی خۆراسان و ئێرانی ئەوکاتی دەستی بەسەرداگرت، شارەکانیان سووتاند و کتێبخانە گەورەکانیان وێران کرد. سەدان هەزار موسوڵمان بوونە قوربانی دڕندەیی مەغۆلەکان، کەچی بە سەرسووڕهێنەرییەوە، حکومەتەکانی ناوچەکە یەک بەدوای یەک، بڕیاری ڕووبەڕووبوونەوەیان نەدا. سیاسەتی “با شەڕەکە نەگاتە بەردەرگاکەم” بووە فەلسەفەی سەردەم کە دواتر خۆیشیان بە ئاگری هەمان دڕندەییەوە سووتان.
شاری بەغدا، ناوەندی خەلافەتی عەبباسی و گەنجینەی شارستانیەتی ئیسلامی لە ساڵی ١٢٥٨دا کەوتە ژێر دەستی هۆلاکۆ. مێژوونووسان دەگێڕنەوە کە ماوەی چل ڕۆژ خوێن لە شەقامەکانی بەغدا دەڕۆیشت، کتێبخانەی دارالحیکمە سووتێنرا، و خەلیفە مستەعسیم-بیللا بە ڕیسوایی کوژرا. موسوڵمانانی شام، کە لە وانەی عێراق فێرنەبووبوون، هەمان چارەنووسیان چاوەڕێ دەکرد، ئەگەر مەمالیکەکان بە پێشەنگایەتی سەیفەدین قوتز نەبوونایە.
جەنگی عەین جالوت لە ساڵی ١٢٦٠ی زاینیدا، تەنها سەرکەوتنێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو گۆڕانکاریەکی ڕۆحی و فیکری بوو. پێش ئەو جەنگە، ناوی مەغۆل ترسێکی قوڵی لە دڵی خەڵکدا چاند، بەڵام قوتز فەلسەفەیەکی نوێی هێنایە ئاراوە: “مردن بە عیززەت باشترە لە ژیان بە زەلیلی”. سەرکەوتنەکەیان لە عەینی جالوت، کۆتایی بە ئەفسانەی شکست نەهاتوویی لەشکری مەغۆل هێنا و بووە هۆی پەرتەوازە بوونیان. مەمالیکەکان زۆرێکیان گیانیان لە دەست دا، قوتز خۆیشی چەندین جار نزیک بوو شەهید بێت، بەڵام سووربوونیان لەسەر بەرگری لە ناسنامەی ئیسلامی، ئەنجامی مەزنی بەرهەم هێنا.
ئەمڕۆ، جیهانی ئیسلامی بە دیمەنی کوشتاری غەززەییەکان دەلەرزێت و پرسیارێک خۆی دەسەپێنێت: ئایا سیاسەتی بێهەڵوێستی و چاوەڕوانی، هەمان ئەو سیناریۆیەی پێش عەین جالوت دووبارە دەکاتەوە؟ مێژوو بۆمان دەسەلمێنێت کە گەلانی بێهەڵوێست لە کۆتاییدا دەبنە نێچیر. مەنتیقی بەرگری و یەکگرتن، هەمان ئەو وانەیەیە کە قوتز فێری کردین: یەکگرتنی ئیرادەی بەرخۆدان، سەرەڕای قوربانیدان، تاکە ڕێگەی ڕزگاربوونە. ئەوەی کە خۆی لە ئاست زوڵم کەڕ و لاڵ دەکات، دواتر دەبێتە قوربانی هەمان زوڵم، بەبێ ئەوەی کەسێک دەنگی هەبێت بۆ بەرگری لێکردنی.
ئەو بەراوردە مێژووییە نێوان سەردەمی تەتار و بارودۆخی ئەمڕۆ، بانگەوازێکە بۆ تێڕامان و وەرگرتنی وانەی قووڵ. مێژوو دووبارە دەبێتەوە ئەگەر دەرسەکانی فەرامۆش بکرێن، و ئەو گەلانەی کە مێژووی خۆیان نازانن، مەحکوومن بە دووبارەکردنەوەی. نمونەی قوتز و مەمالیکەکان سەلماندیان کە بەرگری، سەرەڕای قوربانی گەورە، تاکە ڕێگەیە بۆ پاراستنی ناسنامە و کەرامەت، و سەرکەوتن.
