لەدایک بوونی کۆمارێکی تازە
د.ئارام ئەحمەد ✍️باسک نێت
لە گۆڕەپانی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە بە گۆڕانکاری خێرا و چاوەڕواننەکراو ناسراوە، وتارێکی سەرۆک کۆماری تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، وەک زەنگی وەرچەرخانێکی گەورە دەنگی دایەوە. ئەم وتارە تەنها کۆمەڵێک لێدوانی سیاسی ئاسایی نەبوو، بەڵکو نەخشەڕێگایەکی ڕوون بوو بۆ داڕشتنەوەی ناسنامەی کۆماری تورکیا؛ گواستنەوەی لە مۆدێلێکی تاک-ڕەهەندی نەتەوەیی کە نزیکەی سەدەیەکە باڵادەستە، بەرەو فۆرمێکی فرە-شوناس و فرە-پێکهاتە. ئەم دیدگایە ئەگەر جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت نەخشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی تورکیا و ناوچەکەش بگۆڕێت.
یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی ئەم دیدگا نوێیە، بنیاتنانی “نیشتمانێکی هاوبەش”ە.
ئەردۆغان بە شێوەیەکی ڕاشکاوانە جەختی لەوە کردەوە کە کاتی ئەوە هاتووە تورکیا چیتر تەنها وەک موڵکی تورکەکان سەیر نەکرێت، بەڵکو ببێتە ماڵی هاوبەشی کورد، عەرەb، و هەموو ئەو پێکهاتانەی کە مێژوویەکی دوور و درێژیان لەسەر ئەم خاکە هەیە. بۆ بەهێزکردنی ئەم بیرۆکەیە، پەنای بۆ خوێندنەوەیەکی نوێی مێژوو برد و ئاماژەی بە وێستگە هاوبەشەکانی وەک شەڕی مەلازگرت و جەنگی سەربەخۆیی کرد، وەک بەڵگەیەک لەسەر ئەو چارەنووسە هاوبەشەی کە پێکهاتەکانی پێکەوە گرێداوە. ئەمە لەخۆیدا هەوڵێکە بۆ تێپەڕاندنی ئەو گێڕانەوە فەرمییەی کە بۆ ماوەیەکی زۆر ڕۆڵی پێکهاتەکانی دیکەی پەراوێز خستبوو.
خاڵێکی دیکەی جەوهەری لەم گۆڕانکارییەدا، دانپێدانانی بوێرانە بوو بە هەڵەکانی ڕابردوو. سەرۆک کۆماری تورکیا بە زمانێکی بێپەردە باسی لەو باجە قورسە کرد کە تورکیا لە ئەنجامی ململانێی چەکداری داویەتی؛ لە زیانی گیانی هەزاران سەرباز و هاوڵاتییەوە بگرە تا زیانی ئابووری کە بە تریلیۆنان دۆلار دەخەمڵێنرێت.
گرنگتر لەوە، دانپێدانان بوو بەو سیاسەتە سەرکوتکارانەیەی حکومەتەکانی پێشوو، وەک ئەشکەنجە، زیندانیکردن، و قەدەغەکردنی زمانی کوردی، کە بوونەتە هۆی قوڵبوونەوەی برینەکان و توندتربوونی کێشەکان. ئەم جۆرە لە خۆ-ڕەخنەگری لە لوتکەی دەسەڵاتەوە، دەکرێت وەک سەرەتایەکی پێویست بۆ پرۆسەی ئاشتەوایی و چارەسەری سەیر بکرێت.
بەڵام ئەم ڕێگایە بێ کێشە و ئاستەنگ نییە. خودی ئەردۆغان ئاگاداری ئەو ترس و گومانانە بوو کە لەوانەیە لەناو کۆمەڵگادا سەرهەڵبدەن.
ئەو دڵنیایی دایە هەموو لایەک کە ئەم پرۆسەیە بە وردی و لێکۆڵینەوەی پێشوەختە داڕێژراوە و ئامانج لێی بەهێزکردنی ئاسایش و سەقامگیرییە بۆ هەمووان، نەک لاوازکردنی. هاوکات، هۆشداری دا لەبارەی بوونی ئەو لایەنە ناوخۆیی و دەرەکییانەی کە بەرژەوەندییان لە بەردەوامبوونی ململانێدایە و هەوڵی شکستپێهێنانی ئەم هەنگاوە دەدەن.
بۆ ئەوەی ئەم دیدگایە لە چوارچێوەی قسەدا نەمێنێتەوە، میکانیزمێکی کرداریش خرایەڕوو: پێکهێنانی لیژنەیەکی هاوبەش لە پەرلەمان بە بەشداریی پارتە سەرەکییەکان، لەوانەش نوێنەرانی کورد، تاوەکو لەژێر چەتری یاسادا کار بۆ ئامادەکردنی زەمینەی یاسایی ئەم گۆڕانکارییانە بکەن. ئەمە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ئەوەی کە چارەسەرییەکە لە ڕێگەی دامەزراوەیی و سیاسییەوە دەبێت، نەک تەنها لە ڕێگەی ڕێوشوێنی ئەمنییەوە.
لە کۆتاییدا، ئەگەر ئەم بەڵێنانە ببنە واقیع، تورکیا لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدا دەبێت. کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێ کە تێیدا گفتوگۆ جێگەی توندوتیژی دەگرێتەوە و هەموو پێکهاتەکان هەست بە خاوەندارێتی وڵاتەکەیان بکەن، دەتوانێت تورکیا بکاتە مۆدێلێکی نوێ لە ناوچەکەدا.
بەڵام سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە تەنها بەند نییە بە نیازپاکی، بەڵکو پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسی پتەو، متمانەی نێوان لایەنەکان، و هەنگاوی کرداریی بەردەوام هەیە. کات نیشانی دەدات کە ئایا ئەمە سەرەتای لەدایکبوونی کۆمارێکی نوێیە، یان تەنها هەوڵێکی دیکەی سیاسییە لە مێژووی پڕ هەوراز و نشێوی تورکیادا
