لەیادی سەرکردەو زانا شێخ عەلی عەبدولعەزیز
د.ئارام ئەحمەد ✍️باسک نێت
لە ئامێزی گوڵستانی ئیسلامدا، مێژوو پڕە لە مەردانی مەزن کە بە کردەوە و گوفتاریان ڕێگای هیدایەت و ڕاستییان ڕووناک کردۆتەوە. ئەوانەی کە بە ئیمان و چاونەترسی، بە زانست و حیکمەت، پشتیان بە خودا بەستووە و لە خزمەتی دین و نیشتیماندا خۆیان بەخت کردووە. یەکێک لەو کەسایەتییە بەرز و پایەدارانە، مامۆستا مەلا عەلی هەڵەبجەیە، کە ناوی لە دڵی هەمووانەوە نزیکە و یادی لە مێژووی گەلدا هەمیشە زیندووە.
شێخ عەلی عەبدولعەزیز لە باوەشی بنەماڵەیەکی بەڕێزی ئیمانداردا چاوی بە ژیان هەڵهێنا، ئەو بنەماڵەیەی کە بە هیدایەت و ڕۆشنبیری خۆیان، بە شوێن پەنجەی چوار جێنشینی پێغەمبەر (د.خ) ئەبوبەکر و عومەر و عوسمان و عەلی (ڕەزای خوایان لێ بێت) ڕۆیشتوون. لێرەوە دەنگی مامۆستا مەلا عەلی بە فێربوونی زانستە شەرعییەکان و ئەدەبی عەرەبی و فارسی و کوردی پێگەیشت، چرای زانستی لە ناخیدا هەڵکرا و بوو بە چرایەک بۆ کۆمەڵگاکەی.
دەریای تواناییەکانی مامۆستا مەلا عەلی هەڵەبجە، سنووری نەدەناسی.
ئەو کەسایەتییەک بوو لە هەموو مەیدانێکدا بوێر و ئازا و چاونەترس، پەیوەست بە بنەماکانی ئیسلام و ئامادە بوو لە پێناویاندا هەموو قوربانییەک بدات. لە کاتێکدا کە زۆربەی خەڵک لە بەرامبەر زوڵم و ستەمدا بێدەنگییان هەڵدەبژارد، دەنگی ڕەسای مامۆستا مەلا عەلی بەرز دەبوەوە و وەک دەریایەک شەپۆلی دەدا. لە پێناوی حەقدا لێوی نەدەکەوتە سەر یەک و قسەکانی وەک تیر بەرەو ناحەقی دەچوون.
لە ڕۆژی ١٧ی مارس، یادی کۆچی دوایی زانای پایەبەرز و سەرکردەی بیداری ئیسلامی و جیهاد لە کوردستان، شێخ عەلی عەبدولعەزیز دەکەینەوە. ئەو مەشخەڵی زانست و بەرخۆدان کە ڕووناکی بەخشی بە شەوەزەنگی سەردەمێکی تاریک، کەسایەتییەک کە توانی گوتاری ئیسلامی بە خاکی کوردستاندا بگەڕێنێتەوە و بە خوێنی دڵ، نەمامی بیداری و خۆڕاگری لە ناو ویژدانی گەلێکدا بچێنێت.
لە فەجرەوە بۆ ئاسۆ
لە سپێدەی ژیانیدا، کاتێک هێشتا خۆر لە ئاسۆوە سەری هەڵنەهێنابوو، شێخ عەلی عەبدولعەزیز لە باوەشی قورئان و سوننەتدا پەروەردە بوو. نووری ئیلاهی لە منداڵییەوە دڵی ڕووناک کردەوە و فەرموودەکانی پێغەمبەر (د.خ) بوونە چرای ڕێگای ژیانی. هەر زوو، مزگەوت و حوجرەکانی کوردستان بوونە مەکتەبی ڕۆحی و قوتابخانەی پێگەیاندنی، جێگایەک کە لەوێوە توانی میراتی زانستی ئیسلامی وەرگرێت و بناغەی بیرکردنەوەی داڕێژێت.
لەو سەردەمەدا، کاتێک شەپۆلی بیرکردنەوەی ڕۆژاوایی و سێکیولاریزم هەموو دنیای ئیسلامی گرتبووەوە، شێخ عەلی وەک گوڵێکی خۆڕسک لە چیایەکی بەرزدا، بە جوانترین شێوە سەری هەڵدا. ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە لاوازی موسوڵمانان نەک لە ئیسلامەوە، بەڵکو لە دوورکەوتنەوە لە جەوهەری ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتووە.
بۆیە، هەموو ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ گەڕاندنەوەی ڕووناکی قورئان و سوننەت بۆ گەلەکەی.
لە نێوان نەریتی کۆن و تازەگەری: پردێک بەسەر هەزارانساڵدا
شێخ عەلی، زانایەک بوو کە توانی لە نێوان دوو ڕەهەندی گرنگی فیکری ئیسلامیدا هاوسەنگییەکی مەعریفی دروست بکات. لە لایەکەوە، ئەو لە قووڵایی میراتی کلاسیکی ئیسلامیدا ڕیشەی هەبوو و بە قووڵی کاریگەر ببوو بە کۆڵەکەکانی ئەو میراتە، وەک تەفسیری ئیبن کەسیر، حەدیسی بوخاری و موسلیم، فیقهی شافیعی، و لێهاتوویی کتێبە کلاسیکیەکانی وەک ئیحیای عولومەدین. لە لایەکی دیکەشەوە، ئەو کاریگەر ببوو بە بیرمەندانی هاوچەرخی وەک سەید قوتب، حەسەن ئەلبەننا، و مەودودی، کە هەوڵیان دەدا ئیسلام بگەڕێننەوە بۆ گۆڕەپانی ژیان و سیاسەت.
بەم پێیە، شێخ عەلی وەک پردێکی مەعریفی وابوو لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا، توانی دیدگایەکی هاوسەنگ پێشکەش بکات کە نە دەستبەرداری نەریت بوو و نە لە بەرامبەر پێویستییەکانی سەردەمدا چاوی دادەخست. ئەو پێی وابوو کە “سەلەفیەت” بە واتای گەڕانەوە بۆ سەرچاوە ڕەسەنەکان، نەک بۆ فۆرم و شێوازە وشکەکان. بەلای ئەوەوە، ئیسلام ئایینێکی زیندوو و پێشڕەوە کە توانای وەڵامدانەوەی پێویستییەکانی هەموو سەردەمێکی هەیە، بەڵام بە مەرجێک بتوانین بە دروستی بیخوێنینەوە.
ئیسلام و کوردایەتی: فەلسەفەی دوو باڵی فڕین
عەباقەریەتی شێخ عەلی عەبدولعەزیز لە توانای تێگەیشتنی بۆ پێوەندی نێوان ئیسلام و ناسنامەی نەتەوەیی بەرجەستە دەبێت. لە سەردەمێکدا کە دوو ڕەوتی سەرەکی لە کوردستاندا بوونیان هەبوو – ڕەوتێک کە ئیسلامی بە بیانوی یەکگرتوویی ئوممەت دژی ناسنامەی نەتەوەیی دادەنا و ڕەوتێکی دیکە کە ناسنامەی نەتەوەیی بە قیمەتی دوورکەوتنەوە لە ئیسلام بەرز دەکردەوە – شێخ عەلی هاتە گۆڕەپانێکەوە کە بە هیچ لایەکدا نەشکایەوە
ئەو بە خوێندنەوەیەکی قووڵ بۆ قورئان و سوننەت، گەیشتە ئەو باوەڕەی کە ئیسلام، نەک هەر جیاوازی نەتەوەیی بە ڕەسمی دەناسێت و ڕەوایەتی پێدەدات، بەڵکو وەک سوننەتێکی خودایی لە پێکهاتەی بوونی مرۆڤدا دایدەنێت. بە تێڕامان لە ئایەتی ﴿وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا﴾ (الحجرات: ١٣)، شێخ بیرۆکەیەکی نوێی تێکەڵ بە هزری کوردی کرد: کە خۆشەویستی نیشتمان و نەتەوە بەشێکە لە ئیمان، نەک دژی ئیمان.
بە پێچەوانەی ئەوانەی کە کوردایەتی و ئیسلامیان بەدوو ئاراستەی دژ بەیەک دەزانی، شێخ عەلی وێنەیەکی جوانی لە دوو باڵی فڕینی باڵندەیەک پێشکەش کرد: موسوڵمانی کورد بە هەردوو باڵی کوردایەتی و ئیسلامی دەتوانێت بفڕێت، بەبێ یەکێکیان هەرگیز ناتوانێت ئاسمانی شکۆ و سەربەرزی ببڕێت. لەم ڕوانگەیەوە، ناسنامەی کوردی و ناسنامەی ئیسلامی دوو ناسنامەی دژ بەیەک نین، بەڵکو دوو ناسنامەی تەواوکاری یەکترن کە یەکێکیان بەبێ ئەویدی تەواو نابێت.
عەدالەت و حاکمیەت: ڕەهەندێکی دیکەی فیکری
شێخ عەلی عەبدولعەزیز
بە کاریگەریی بیری مەودودی و سەید قوتب، چەمکی “حاکمیەت” (سەروەری)ی بە شێوازێکی تایبەت خستە ناو گوتاری ئیسلامی لە کوردستاندا. بەڵام، ئەو تێگەیشتنێکی واقیعبینانە و تایبەتی هەبوو بۆ ئەم چەمکە کە گونجاوتر بوو لەگەڵ واقیعی کوردستان.
بۆ شێخ، حاکمیەت تەنها لە چوارچێوەی دەوڵەتدا بەرجەستە نابێت، بەڵکو لە چوارچێوەی کۆمەڵگا و تاکدا سەرەتای دەگرێت. بۆیە، ئەو هەمیشە جەختی لەوە دەکردەوە کە گۆڕانکاری ڕاستەقینە لە گۆڕینی تاکەکانەوە دەست پێدەکات، نەک لە گۆڕینی سیستەمەوە. بۆ شێخ عەلی، حاکمیەت مافی خودایە و مرۆڤ تەنها جێبەجێکاری ئەم یاسایانەیە، بەڵام مرۆڤ ئازادە لە هەڵبژاردنی شێوازی جێبەجێکردن بە گوێرەی سەردەم و شوێن.
بە پێچەوانەی زۆربەی زانایانی ئایینی کە بێدەنگ بوون بەرامبەر بە ستەم و زوڵم، شێخ عەلی بە دەنگێکی بەرز دژی ستەم و بێدادی وەستایەوە و هەوڵی دا بە ڕوونی هەڵوێستی خۆی لە دژی دەسەڵاتە ناشەرعیەکان ڕابگەیەنێت. ئەو پێی وابوو کە دەسەڵات پێویستە لەسەر بنەمای شوورا بێت نەک دیکتاتۆریەت، و خەڵک مافی ئەوەیان هەیە کە دەسەڵاتداران هەڵبژێرن و چاودێری بکەن، نەک گوێڕایەڵی کوێرانە. بەم پێیە، شێخ عەلی بناغەیەکی فیکری دانا کە لەسەر عەدالەت و شوورا ڕاوەستابوو، و بەرهەڵستی هەر شێوازێک لە شێوازەکانی دیکتاتۆریەت و چەوساندنەوە دەکرد.
جیهاد و بەرگری: ڕۆژگارێکی نوێ لە خەبات
چەمکی جیهاد، لە فیکری شێخ عەلی عەبدولعەزیزدا مانایەکی فراوان و قووڵی هەبوو. بەلای ئەوەوە، جیهاد تەنها واتای شەڕ و پێکدادانی نەبوو، بەڵکو خەباتێکی هەمەلایەنە بوو لە پێناو بەرزکردنەوەی وشەی خوداو مافی مرۆڤ. جیهاد بەلای شێخەوە، نەک مەبەست، بەڵکو ئامرازێک بوو بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی بەرزتر: دادپەروەری و ئازادی مرۆڤ.
لە باوەڕی شێخدا، جیهادی ڕاستەقینە لە خودی مرۆڤەوە دەست پێدەکات. مرۆڤ سەرەتا دەبێت لەگەڵ نەفسی خۆیدا جیهاد بکات، خۆی لە خراپە و تەماح و لوتبەرزی پاک بکاتەوە. ئەمەش بە “جیهادی ئەکبەر” (جیهادی گەورە) ناوی بردووە. پاشان دەتوانێت بەرەو جیهادی کۆمەڵگا هەنگاو بنێت: خەبات دژی نەزانی، هەژاری، زوڵم و نادادپەروەری.
شێخ پێی وابوو کە جیهاد لە چوارچێوەی بەرگریدا ڕەوایە. بەرگری لە خاک، لە ماف، لە بەها بنەڕەتییەکان، لە کەرامەتی مرۆڤ. ئەم تێگەیشتنە میانڕەوە، دوور بوو لە هەموو جۆرە توندڕەوییەک. ڕاڤەکاری چەمکی جیهاد، لای شێخ، پەیوەست بوو بە سیاق و بارودۆخی سەردەمەوە. بۆیە ئەو هەمیشە جەختی لەسەر خەباتی فکری، ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی دەکردەوە وەک بەشێکی گرنگی جیهاد.
یەکێک لە بیرە سەرەکییەکانی شێخ، پەیوەستبوونی جیهاد بوو بە ئەخلاقەوە. خەباتی بێ ئەخلاق، بەلای ئەوەوە، خەباتێکی بێ بنەمایە. شێخ دەیگوت: “جیهاد بەبێ بەها ئەخلاقییەکان، وەک دارێکە بەبێ ڕەگ.” بۆیە مەرجە ئەخلاقییەکانی جیهاد وەک: دوورکەوتنەوە لە کوشتنی سڤیلان، پاراستنی ژینگە، ڕێزگرتن لە مافی مرۆڤ، بەلای شێخەوە گرنگی تەواویان هەبوو.
لە ڕوانگەی شێخەوە، جیهاد دەبێت خزمەتی مرۆڤایەتی بکات، نەک تەنها بەرژەوەندی گروپێک یان نەتەوەیەکی دیاریکراو. بۆیە شێخ هەمیشە بانگەوازی بۆ دیالۆگ و لێک تێگەیشتن دەکرد لە نێوان گەلان و ئایینەکاندا. ئەو پێی وابوو کە یەکێک لە ئامانجەکانی جیهاد، بنیاتنانی پردی دۆستایەتی و هاوکارییە.
لە کۆتاییدا، شێخ عەلی عەبدولعەزیز، جیهادی وەک بزوتنەوەیەکی نوێبوونەوەی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ڕۆحی دەبینی، کە لە خزمەتی گەشەکردنی تاک و کۆمەڵگادایە. خەباتێک کە لە ناخی مرۆڤەوە دەست پێدەکات و بەرەو دنیایەکی پڕ لە دادپەروەری، ئاشتی و خۆشەویستی هەنگاو دەنێت.
