دوورگەی ئیپستین: کاتێک “خودا دەمرێت” و مرۆڤ دەبێتە دڕندە
✍️د.ئارام ئەحمەد✍️باسک نێت
دۆسیەی دوورگەی “جێفری ئیپستین” تەنها ئابڕووچوونێکی سێكسی یان تاوانێکی گەورەی بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە نییە، بەڵکو لە ڕوانگەیەکی فیکرییەوە، ئەم دوورگەیە وەک “تاقیگەیەکی پراکتیکی” وایە بۆ تاقیکردنەوەی ئەو جیهانبینەیەی کە ساڵانێکە گوتاری ئیلحادی نوێ بانگەشەی بۆ دەکات. ئەوەی لەوێ ڕوویدا، بەرجەستەبوونی ئەو “بۆشاییە ئەخلاقییە” بوو کە کاتێک دروست دەبێت کە مرۆڤ خۆی دەکاتە چەقی گەردوون و هیچ سەرچاوەیەکی باڵا (ایلاهی) بۆ دیاریکردنی چاکە و خراپە ناهێڵێتەوە.
١. تەنگژەی پێوەر: ئەگەر خودا نەبێت، هەموو شتێک ڕێگەپێدراوە
ئەم رستە بەناوبانگەی دۆستۆیۆفسکی، کورتکراوەی ئەو کارەساتەیە کە لە دوورگەی ئیپستین ڕوویدا. کاتێک نوخبەیەکی دەسەڵاتدار، دەوڵەمەند، و “زانستخواز” بڕوایان بەوە دەبێت کە هیچ چاودێرێکی مێتافیزیکی و هیچ لێپرسینەوەیەکی دوای مردن نییە، ئەوا “ئەخلاق” دەبێتە بابەتێکی نیسبی (Relativism).
کاتێک لۆرانس کراوس دەڵێت “زینای مەحارم هەڵەی تێدا نییە”، ئەو تەنها قسەیەکی شەخسی ناکات، بەڵکو گوزارشت لە ئەنجامی کۆتایی ئەو لۆژیکە دەکات کە دەڵێت: “ئەگەر دوو کەس بە ڕەزامەندی خۆیان شتێک بکەن و زیانی ماددی بۆ کەسی سێیەم نەبێت، کێ هەیە بڵێت هەڵەیە؟”. ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە ڕێک ئەو دەروازەیە بوو کە لە دوورگەی ئیپستیندا بەکارھات بۆ تێکشکاندنی هەموو سنوورە پیرۆزەکان، لە خواردنی گۆشتی مرۆڤەوە تا دەگاتە سوکایەتیکردن بە منداڵ.
٢. مردنی فەلسەفە و لەدایکبوونی دڕندەیی
کاتێک ستیڤن هۆوکینگ ڕایگەیاند “فەلسەفە مردووە”، ئەو لە ڕاستیدا دەرگای بەڕووی پرسیارە جەوهەرییەکانی وەک (بۆچی لێرەین؟ چاکە چییە؟ دادپەروەری چییە؟) داخست. کاتێک زانستی ڕووت دەبێتە تەنها سەرچاوەی ناسین، مرۆڤ وەک “ئامێرێکی بایۆلۆژی” دەبینرێت نەک وەک بوونەوەرێکی خاوەن ڕوح و کەرامەت.
لە ڕوانگەی ڕیچارد داوکینزەوە، کە کوشتنی منداڵی خاوەن پێداویستی تایبەت یان ناتەواو بە “هەڵە” نازانێت، مرۆڤەکان تەنها “کۆنتێنەری جینەکانن”. ئەم جۆرە جیهانبینینە ڕێگەی بۆ ئیپستین و هاوەڵەکانی خۆش کرد کە منداڵان وەک “کەرەستە” ببینن، نەک وەک مرۆڤ. ئەگەر ماددە و جینەکان هەموو شتێک بن، ئیتر پیرۆزیی جەستەی مرۆڤ مانایەکی نامێنێت.
٣. ئینکاری قیامەت و هەڵوەشانەوەی لێپرسینەوە
قسەکەی ئیلۆن ماسک سەبارەت بە نەبوونی قیامەت، تەنها گوزارشت نییە لە شکاکییەت، بەڵکو لابردنی گەورەترین “فلتەری ئەخلاقی”یە لەبەردەم مرۆڤی بەهێزدا. لە دیبەتە ئیسلامییەکاندا هەمیشە جەخت لەوە دەکرێتەوە کە: “ئەخلاق بەبێ سزا و پاداشتی کۆتایی، تەنها گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی لاوازە”.
لە دوورگەی ئیپستیندا، یاساکانی زەوی لەژێر دەستی خودی تاوانبارەکاندا بوون، بۆیە ئەگەر “دادگایەکی باڵاتر” لە ئارادا نەبێت، چ هۆکارێکی عەقڵانی هەیە کە مرۆڤێکی خاوەن دەسەڵات پابەندی ئەخلاق بێت کاتێک دەتوانێت چێژەکانی بەبێ سزا بەدەست بهێنێت؟
٤. ئیلحادی “ئیپستین” وەک بەڵگەی ڕاستینەیی ئیسلام
ئەو ئابڕووچوونانەی لەو دوورگەیەدا بینران، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە بانگخوازانی ئیسلامی ساڵانێکە هاواری بۆ دەکەن: ئیلحاد ناتوانێت سیستمێکی ئەخلاقیی جێگیر (Objective Morality) بەرهەم بهێنێت.
کاتێک “وەحی” وەک سەرچاوە ڕەتدەکرێتەوە، ئارەزووی مرۆڤ دەبێتە خودا.
کاتێک “تەقوا” نامێنێت، تەنها “هێز” دەبێتە پێوەر.
ئەوەی لە دوورگەی ئیپستین ڕوویدا، نیشاندانی ڕووە ڕاستەقینەکەی ئەو شارستانییەتە بوو کە دەیەوێت بەبێ “خالق” بەختەوەری و دادپەروەری بدۆزێتەوە. ئەوانەی لەوێ بوون تەنها چەند تاوانبارێک نەبوون، بەڵکو نوێنەری ئەو عەقڵە بوون کە پێی وایە “پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و زانستی” جێگەی “پەروەردەی ڕوحی و ئیلاهی” دەگرێتەوە.
دەرئەنجام:
دوورگەی ئیپستین بەڵگەیەکی مێژووییە لەسەر ئەوەی کە کاتێک مرۆڤایەتی لە خودا دادەبڕێت، نەک هەر ناگاتە ئازادی، بەڵکو دەبێتە کۆیلەی نزمترین ئارەزووەکانی. ئەو وتانەی کراوس، داوکینز و هۆوکینگ، تەنها تیۆری نێو کتێبەکان نەبوون، بەڵکو لەو دوورگەیەدا کرانە کردار. بۆیە گەڕانەوە بۆ پێوەرە جێگیرەکانی ئایین، تەنها پێویستییەکی ڕوحی نییە، بەڵکو زەرورەتێکی ئەخلاقییە بۆ پاراستنی مرۆڤایەتی لە “دڕندەیی پۆست-مۆدێرنە”.
