سروشتی ئاڵۆزی ململانێ سیاسییەکانی نیپاڵ
د.ئارام ئەحمەد ✍️ باسک نێت
ناسەقامگیری سیاسی لە نیپاڵ، وڵاتێکی هەڵکەوتوو لە زنجیرە چیاکانی هیمالایا و قەڵغانێک لەنێوان دوو زلهێزی کیشوەری و جیهانی وەک هیندستان و چین، دۆخێکی کرۆنیکییە کە رەنگدانەوەی ئاڵۆزییە فیکری، ئابووری، و ستراتیژییەکانە. ئەو گۆڕانکارییە چواردە حکومەتییە لە ماوەی حەڤدە ساڵدا نیشانەی ناسەقامگیرییەکی بنچینەییە کە رەگ و ریشەی لە ململانێی ئایدۆلۆژیدا هەیە. لەپاڵ ئەم شەڕە فیکرییەدا، پڕۆژەی ستراتیژیی “یەک پشتێنە و یەک ڕێگە”ی چین (BRI) بووەتە یەکێکی تر لە فاکتەرە سەرەکییەکانی گۆڕینی هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکان و قوڵکردنەوەی ئاڵۆزییەکان.
ململانێی فیکری و ناوخۆیی: پاشایەتیی هیندۆسی بەرامبەر بە کۆماریی سۆسیالیستی
ناوەندی مشتومڕی سیاسی نیپاڵ بریتییە لە ململانێی فیکری قووڵ لەنێوان هەڵوەشانەوەی پاشایەتی و دامەزراندنی سیستەمێکی کۆماریی سۆسیالیستی لەلایەن پارتی کۆمۆنیستی نیپاڵ (ماویست) لە ساڵی ٢٠٠٨، کە کۆتایی بە ٢٤٠ ساڵ لە فەرمانڕەوایی شاهانە هێنا. لە بەرامبەردا، بزووتنەوەیەکی بەهێز بۆ گێڕانەوەی پاشایەتییەکی هیندۆسی، کە مێژووییەکی قووڵی هەیە، سەری هەڵداوە.
پاشایەتیی هیندۆسی و ناسنامەی نەتەوەیی: لایەنگرانی گێڕانەوەی پاشایەتی ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمە تاکە ڕێگەیە بۆ پاراستنی ناسنامەی کولتووری و یەکڕیزی کۆمەڵایەتی نیپاڵ. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی زیاتر لە ٨١%ی دانیشتووانی نیپاڵ هیندۆسن، پاشایەتیی هیندۆسی وەک هێمایەکی پیرۆز بۆ یەکڕیزی نەتەوەیی و پارێزەری بەها ئایینییەکان سەیر دەکرێت. بانگەشەی گێڕانەوەی “هیندۆو ڕاشترە” (دەوڵەتی هیندۆسی) وەک چارەسەرێک بۆ کێشە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان و بۆ گێڕانەوەی شکۆی لەدەستچووی نیپاڵ، بە تایبەتی لەنێو گەنجانی بێهیوا لە گەندەڵی پارتە سیاسییەکان، جێگەی بایەخە. پارتی “ڕاشترا پراجاتانترا” (RPP) بە نوێنەرایەتی سەرەکی ئەم بزووتنەوەیە دادەنرێت.
لە بەرامبەردا، پارتی کۆمۆنیستی نیپاڵ (ماویست) لەسەر فیکری مارکسیزم-لێنینیزم-ماویزم بنیات نراوە، کە بانگەشەی گۆڕانکاریی شۆڕشگێڕانە، هەڵوەشاندنەوەی چینایەتی و نەهێشتنی هەژاری دەکات. لە فیکری ئەواندا، پاشایەتی سیستەمێکی دواکەوتووخواز و چەوسێنەر بووە، کە بەرپرسی سەرەکیی هەژاری و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی بووە. ئەوان بەڵێنی دامەزراندنی کۆمارێکی سۆسیالیستییان دەدا کە دەسەڵات لە دەستی خەڵکی کارکەردا بێت.
بۆیە ماویستەکان، وەک زۆربەی پارتە کۆمۆنیستەکان، باوەڕیان بە ناسیۆنالیزمی دژە-ئیمپریالیستی هەیە. ئەوان ڕەخنە لە کاریگەریی وڵاتانی ڕۆژئاوا و هیندستان دەگرن و داوای سەربەخۆیی تەواوی نیپاڵ دەکەن. لە فیکری ئەواندا، پاشایەتی لە بنەڕەتدا سیستەمێکی وابەستە بووە بە هیندستان و هێزە ئیمپریالیستییەکانەوە.
لە ئەنجامیشدا سەرەڕای بەڵێنە گەورەکانی شۆڕش و گۆڕانکاری، جێبەجێکردنی فیکرەکانی ماویستەکان لە پراکتیکدا ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگی بووەتەوە.
گەندەڵی و ناکارایی حکومەتە کۆمارییەکان، کە لەلایەن ماویستەکانیشەوە پێکهاتوون، بووەتە هۆی بێزاریی خەڵک و پرسیار لەسەر کاریگەریی فیکرەکانیان. ئەمەش وایکردووە کە زۆرێک لەو گەنجانەی جارێک پشتیوانییان لێدەکردن، ئێستا ڕوو لە فیکری پاشایەتی بکەن.
دەکرێت بڵێبن: ململانێی نێوان ئەم دوو ئایدۆلۆژیایە تەنها بریتی نییە لە جۆری سیستەمی حوکمڕانی، بەڵکو پەیوەندی بە تێڕوانینی جیاواز بۆ چۆنێتی دابەشکردنی دەسەڵات، سامانی نەتەوەیی، و پاراستنی بەها کولتوورییەکانەوە هەیە. سەرەڕای ئەمەش، پرسی سەرکردایەتی بزووتنەوەی پاشایەتیخواز گومانی لەسەر دروستکردووە. شا گیانێندرا، شا ڕوخێنراوەکەی نیپاڵ، بەهۆی تەمەنی زۆرەوە توانای سەرکردایەتی کردنی بزووتنەوەیەکی جەماوەریی نوێی نییە. هەروەها، کوڕ و نەوەکەشی تا ئێستا نەتوانێون ببنە سیمبولی هیوا و گۆڕانکاری بۆ جەماوەر. ئەم بۆشاییەی سەرکردایەتی دەتوانێت ببێتە هۆی ململانێیەکی پەرلەمانیی سەخت، و لەوانەیە توندوتیژی و پێکدادانی خوێناوی لێبکەوێتەوە، بە تایبەتی لە دۆخێکدا کە گەنجان بە گشتی لە سیستەمی سیاسی ئێستا بێزارن.
ڕەهەندی جیۆپۆلەتیکی و ستراتیژی: نیپاڵ لەنێوان چین و ئەمریکادا
پڕۆژەی “یەک پشتێنە و یەک ڕێگە” (BRI)ی چین پڕۆژەیەکی جیۆئابووری و جیۆستراتیژی گەورەیە کە ئامانجی بووژاندنەوەی ڕێگا ئاوریشمییە کۆنەکانە لە ڕێگەی وەبەرهێنان لە ژێرخانەکان (ڕێگاوبان، هێڵی شەمەندەفەر، بەندەر، و پڕۆژەکانی وزە) لە سەرتاسەری ئاسیا، ئەفریقا، و ئەوروپا. بۆ نیپاڵ، ئەم پڕۆژەیە چەندین ڕەهەندی ستراتیژی و ئابووریی هەیە:
پەیوەندیی ئابووری و سەربەخۆیی لە هیندستان: نیپاڵ وڵاتێکی وشکانییە و بە شێوەیەکی مێژوویی زۆر پشت بە هیندستان دەبەستێت بۆ گەیشتن بە دەریای ئازاد و هەناردەکردن. پڕۆژەکانی BRI، بە تایبەتی پەرەپێدانی ڕێگاوبان و هێڵی شەمەندەفەر کە نیپاڵ بە چینەوە دەبەستێتەوە، دەرفەتێکی زێڕینە بۆ نیپاڵ بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستنی بە هیندستان.
ڕەهەندی ئابووری: وەبەرهێنانی چین لە ژێرخانی نیپاڵدا، وەک دروستکردنی تونێل و ڕێگا لە چیاکاندا، ڕێگە بە نیپاڵ دەدات کە بازرگانیی خۆی لەگەڵ چیندا فراوانتر بکات و سەرچاوەی نوێی داهات بۆ خۆی بدۆزێتەوە. ئەمە یارمەتی گەشەی ئابووری نیپاڵ دەدات و هەلی کار دەڕەخسێنێت.
ڕەهەندی سەربەخۆیی: لە دیدی نیپاڵەوە، فراوانکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ چین لە ڕێگەی BRIـیەوە، ئامرازێکە بۆ زیاتر سەربەخۆبوونی سیاسی و ئابووری لە هیندستان. کەمکردنەوەی پشتبەستن بە یەک وڵات، دەرفەت بە نیپاڵ دەدات کە لەسەر مێزی دانوستاندا پێگەیەکی بەهێزتری هەبێت و سیاسەتێکی دەرەوەی هاوسەنگتر پەیڕەو بکات.
نیگەرانییە ستراتیژییەکانی چین: تبت و ئەمریکا
ئاسایشی تبت: بۆ چین، نیپاڵ خاڵێکی ستراتیژیی گرنگە بۆ ئاسایشی هەرێمی تبت. سنوری دوور و درێژی نیپاڵ لەگەڵ تبت، لەگەڵ بوونی کۆمەڵگەیەکی گەورەی پەنابەرانی تبتی لە نیپاڵ، وایکردووە کە پەکین بەردەوام چاودێری نیپاڵ بکات بۆ ڕێگریکردن لە هەر چالاکییەکی دژە-چینی کە لە خاکی نیپاڵەوە دژی تبت ئەنجام بدرێت. پڕۆژەکانی BRI لەم ناوچانەدا دەتوانن یارمەتیدەر بن بۆ پتەوکردنی کۆنترۆڵی چین لەسەر سنورەکان و کەمکردنەوەی چالاکییە جوداخوازەکان.
بەرپەرچدانەوەی هەژموونی ئەمریکا/هیندستان: چین پڕۆژەی BRI وەک ئامرازێک دەبینێت بۆ بەرپەرچدانەوەی کاریگەریی ئەمریکا و هیندستان لە ناوچەکەدا. ئەمریکا لە ڕێگەی پڕۆژەکانی وەک MCCـەوە هەوڵی داوە وەبەرهێنان لە ژێرخانی نیپاڵدا بکات، کە چین وەک بەشێک لە ستراتیژیی گشتگیرتری ئەمریکا بۆ گەمارۆدانی چین لە ناوچەی هیندۆ-پاسفیکدا سەیری دەکات. لە دیدی چینەوە، هەر پڕۆژەیەکی ئەمریکا لە نیپاڵ، بە تایبەتی ئەگەر نزیک بێت لە سنوری تبت، مەترسییەکی گەورەیە بۆ ئاسایشی ناوخۆیی و هەرێمیی چین، چونکە دەتوانێت ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ دەستێوەردانی زیاتری ئەمریکا و وروژاندنی ڕوحی نەتەوەیی لە ناوچەکەدا.
کاریگەریی BRI لەسەر ململانێ فیکرییەکان:
قوڵکردنەوەی دابەشبوون: پڕۆژەی BRI دابەشبوونە فیکرییەکانی لە نیپاڵدا قوڵتر کردووەتەوە. پارتە چەپەکان و کۆمۆنیستەکان، کە مێژووییەکی نزیکیان لەگەڵ چیندا هەیە، زۆرجار پشتیوانی لە پڕۆژەکانی BRI دەکەن و وەک دەرفەتێک بۆ گەشەپێدان و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە هیندستان سەیری دەکەن.
لە بەرامبەردا، هەندێک لە لایەنگرانی پاشایەتی و پارتە میانڕەوەکان نیگەرانییان لەسەر قەرزەکانی چین، کاریگەریی ژینگەیی پڕۆژەکان، و مەرجەکانی چین لەسەر نیپاڵ دەردەبڕن. ئەوان لەوە دەترسن کە نیپاڵ بکەوێتە داوی قەرزی چینەوە و سەربەخۆیی خۆی لەدەست بدات.
لە کۆتاییدا، نیپاڵ لە نێوان چەندین فیکری جیاواز و بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی دەرەکیدا گیری خواردووە.
چارەنووسی وڵاتەکە بەندە بەوەی کە چۆن سەرکردەکانی دەتوانن هاوسەنگییەک لەنێوان پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، گەشەپێدانی ئابووری، و بەڕێوەبردنی پەیوەندییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ دراوسێ گەورەکانی و زلهێزە جیهانییەکاندا دروست بکەن.
هەر هەنگاوێک، بە تایبەتی لە پەیوەندی لەگەڵ BRI، دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر سەقامگیریی ناوخۆیی و ڕۆڵی نیپاڵ لەسەر گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا هەبێت.
کورت و پوخت، ململانێکانی نیپاڵ تەنها لەنێوان پاشایەتی و کۆماریی سۆسیالیستیدا قەتیس نەماون، بەڵکو ڕەنگدانەوەی کێشمەکێشی قووڵتری زلهێزە هەرێمی و جیهانییەکانە کە هەر یەکەیان دیدگای تایبەتی خۆی بۆ داهاتووی نیپاڵ و ڕۆڵی لە جوگرافیای سیاسیی هیندۆ-پاسفیکدا هەیە.
